අතීතයේ පටන් ශ්‍රී ලංකාවේ සාමය, සංහිඳියාව සහ සමාජ සාධාරණත්වය වෙනුවෙන් මහා සංඝරත්නය විවිධ අවස්ථාවලදී සාම පා ගමන් සංවිධානය කර තිබේ. මෙහිදී වඩාත් කැපී පෙනෙන සහ ඓතිහාසික වශයෙන් වැදගත් වූ සිදුවීම් කිහිපයක් තිබේ.

 පූජ්‍ය වෙනවත්තේ ධම්මරතන හිමියන් සහ "සාම යාත්‍රාව"

 පූජ්‍ය වෙනවත්තේ ධම්මරතන හිමියන් යනු ශ්‍රී ලංකාවේ වාර්ගික ගැටුම් පැවති සමයේ සාමය සහ සහජීවනය වෙනුවෙන් දිවි පරදුවට තබා කැපවුණු සුවිශේෂී හිමිනමකි. උන්වහන්සේගේ "සාම යාත්‍රාව" වැඩපිළිවෙළ ඉතිහාසයේ ඉතා වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් ලෙස සැලකේ.​1980 දශකයේ අගභාගයේ සහ 90 දශකයේ මුල් භාගයේ ලංකාව උතුරේ යුද්ධයෙන් මෙන්ම දකුණේ පැවති භීෂණකාරී වාතාවරණයෙන් පීඩා විඳිමින් තිබුණි. මෙම මනුෂ්‍ය ඝාතන නතර කිරීමට සහ බුදුදහමේ මෛත්‍රී සහගත පණිවිඩය ජනතාව අතරට ගෙන යාමට ධම්මරතන හිමියන් මෙම පා ගමන තීරණය කළහ.

​වෙනවත්තේ ධම්මරතන හිමියන් ප්‍රමුඛ සාම යාත්‍රාව බොහෝ විට කොළඹින් ආරම්භ වී අනුරාධපුරය හරහා යාපනය දෙසට ගමන් කිරීමට උත්සාහ කළේය.

 උන්වහන්සේ කිසිදු දේශපාලන පක්ෂයකට හෝ ආයුධ සන්නද්ධ කණ්ඩායමකට සහය නොදැක්වූ අතර, හුදෙක් ආගමික වතාවත්වල යෙදෙමින් පා ගමනින් වැඩම කළහ.මඟ දෙපස සිටි සිංහල මෙන්ම දෙමළ ජනතාව ද උන්වහන්සේට ආශිර්වාද කළ අතර, ඇතැම් අවස්ථාවලදී වෙනත් ආගමික නායකයන් ද මෙම යාත්‍රාවට එක් විය.

ධම්මරතන හිමියන්ගේ මෙම මැදිහත්වීමේ ප්‍රධාන අරමුණු කිහිපයක් තිබුණි

​මේ අතර යුද්ධය නතර කිරීම උන්වහන්සේගේ ප්‍රධාන අරමුණ විය.  දේශපාලන විසඳුමකට එළඹෙන ලෙස රජයට සහ සන්නද්ධ කණ්ඩායම්වලට බලපෑම් කිරීම මීළඟ අරමුණ විය. මේ අතර මනුෂ්‍යත්වය ඉස්මතු කිරීම උදෙසා ජාතිවාදී පටු අදහස්වලින් ඔබ්බට ගොස් එකම මිනිස් පවුලක් ලෙස සිතීමට ජනතාව පෙළඹවීම උන්වහන්සේගේ තවත් අරමුණක් විය. මේ අතර දෙපාර්ශවයේම අත්අඩංගුවේ පසුවූ සිරකරුවන් නිදහස් කර ගැනීමසහ ඒ සඳහා වූ  මැදිහත්කරු ලෙස ක්‍රියා කිරීමද උන්වහන්සේගේ අරමුණු අතර විය.

මුහුණ දුන් අභියෝග

​මෙම ගමන කිසිසේත්ම පහසු නොවූ අතර උන්වහන්සේට දැඩි බාධකවලට මුහුණ දීමට සිදු විය.ආරක්ෂක හේතූන් මත ඇතැම් ප්‍රදේශවලට ඇතුළු වීමට උන්වහන්සේට අවසර නොලැබුණි.මේ අතර සාමය අකමැති වූ ඇතැම් කණ්ඩායම්වලින් උන්වහන්සේට තර්ජන එල්ල විය.කිලෝමීටර් සිය ගණනක් පයින් වැඩම කිරීම නිසා ඇති වූ කායික අපහසුතා නොතකා උන්වහන්සේ තම ගමන අත් නොහළහ.

වෙනවත්තේ ධම්මරතන හිමියන්ගේ සාම යාත්‍රාව ශ්‍රී ලාංකීය සමාජයට ලබාදුන් ලොකුම ආදර්ශය වූයේ "බුදුදහම යනු දේශනාවට පමණක් සීමා වූවක් නොව, එය ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාවේ යෙදවිය යුත්තක්" යන්නයි.

​"අවිහිංසාව කියන්නේ බියගුලුකම නෙවෙයි, එය ලෝකයේ තියෙන ප්‍රබලම ආයුධයයි" යන පණිවිඩය උන්වහන්සේ ශ්‍රී ලංකාවට මෙන්ම මුළු ලෝකයටම පසක් කර දුන්හ.

​අදටත් ශ්‍රී ලංකාවේ සාමය වෙනුවෙන් හඬ නගන පිරිස්වලට ධම්මරතන හිමියන්ගේ එම නිර්භීත ක්‍රියාව මහත් ශක්තියක් සහ ආදර්ශයකි.

පූජ්‍ය මාදුළුවාවේ සෝභිත හිමියන්ගේ මැදිහත්වීම

​සමාජ සාධාරණත්වය සහ සාමය වෙනුවෙන් හඬ නැගූ තවත් ප්‍රබලතම හිමිනමක ලෙස පූජ්‍ය මාතලුවාවේ සෝභිත හිමියන් හැඳින්විය හැකිය.

උන්වහන්සේඋන්වහන්සේඋන්වහන්සේද සාම පණිවිඩය රැගෙන ජාතිවාදය පිටුදැකීම සහ සිංහල, දෙමළ, මුස්ලිම් සියලු ජාතීන් අතර සහෝදරත්වය ගොඩනැගීමට  පා ගමන් සහ මහජන රැලි රැසක් මෙහෙයවූහ.

සමාජ සේවා කටයුතු ලෙස යුද්ධයෙන් පීඩිත වූ ජනතාවට සහන සැලසීමට උතුරට වැඩම කිරීම සහ එම ජනතාවගේ හඬ දකුණට රැගෙන ඒම උන්වහන්සේගේ අරමුණු අතර ප්‍රධාන විය.

පාද යාත්‍රා සහ සංකේතාත්මක සාම පා ගමන්

​බොහෝ අවස්ථාවලදී ආගමික මුහුණුවරක් ගත් පා ගමන් (පාද යාත්‍රා) සාමයේ සංකේත ලෙස ඉතිහාසයේ පටන් භාවිතා විය.

​කතරගම පාද යාත්‍රාව

යාපනයේ සිට කතරගම දක්වා වසරකට වරක් පැවැත්වෙන මෙම පා ගමනට ඇතැම් කාලවලදී භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ හින්දු පූජකවරුන් එක්ව සහභාගී වූහ. මෙය ආගමික සහජීවනයේ ප්‍රබල සාක්ෂියක් විය.

​උතුර-දකුණු මිත්‍රත්වයේ පාලම

 විවිධ ස්වේච්ඡා සංවිධාන සමඟ එක්ව භික්ෂූන් වහන්සේලා කොළඹ සිට යාපනය දක්වා "සාම රථ" සහ පා ගමන් සංවිධානය කරමින් දෙමළ ජනතාව සමඟ සුහදතාවය ප්‍රකාශ කළහ.

​සාම පා ගමන්වල විශේෂත්වය

මෙම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ මැදිහත්වීම නිසා සමාජයට ලැබුණු වැදගත් පණිවිඩ කිහිපයකි

​අවිහිංසාව

ගැටලු විසඳීමට ඇති එකම මග සාකච්ඡාව සහ මෛත්‍රිය බව පෙන්වා දීම.

ජාතික සමගිය

 භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගේ මූලිකත්වයෙන් කෙරෙන සාම වැඩපිළිවෙළකට ජනතාව තුළ ඇති විශ්වාසය වැඩි වීම.

පරිත්‍යාගය

පයින් සැතපුම් සිය ගණනක් වැඩම කරමින්, අව් වැසි නොබලා ජනතාව අතරට ගොස් සාමයේ අගය වටහා දීම.

​අතීතයේ සිටම ලාංකීය ඉතිහාසයේ රජවරුන් සහ ජනතාව අතර පවතින ගැටුම් සමනය කිරීමට භික්ෂූන් වහන්සේලා "සංඝ සාමග්‍රිය" පෙරදැරි කරගෙන කටයුතු කර තිබේ. මෙය හුදෙක් දේශපාලන ක්‍රියාවකට වඩා ආගමික සහ මානුෂීය මෙහෙවරක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.

 D.N.අභයවර්ධන.