මහාචාර්ය විමල් දිසානායකයන්ගේ අභාවයෙන් පසු ඔහුගේ ජීවිතය, ශාස්ත්රීය මෙහෙවර සහ මානවීය උරුමය දෙස නැවත හැරී බැලීමේදී අපට හමුවන්නේ එක් විෂයකට සීමා වූ විද්වතෙකුගේ රූපයක් නොවේ. සන්නිවේදනය, සාහිත්යය, කාව්යය, සිනමාව, සංස්කෘතිය සහ දර්ශනය ඇතුළු විවිධ ශාස්ත්රීය හා නිර්මාණ ක්ෂේත්ර ඔස්සේ ශ්රී ලංකාව සහ ආසියාව ලෝක බුද්ධිමය සංවාදයට ගෙන ගිය විශ්වීය මනසකි. එම බුද්ධිමය ගමනේ ඔහු මතු කළ වඩාත් වැදගත් ප්රශ්නයක් සරල වුවද ඉතා ගැඹුරුය: ලෝකය සන්නිවේදනය පිළිබඳ සිතන විට, ආසියාවට තමන්ගේම හඬක් තිබිය නොහැකිද?
ආසියාව තමන් වෙනුවෙන් කතා කළ යුතු වූයේ ඇයි?
මහාචාර්ය විමල් දිසානායකයන්ගේ අභාවය ශ්රී ලංකාවට පමණක් නොව, ආසියානු හා ගෝලීය බුද්ධිමය ලෝකයටම දැනෙන හිස්තැනක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඔහුගේ දායකත්වය පොත් සංඛ්යාවෙන්, පර්යේෂණ පත්රිකාවලින්, විශ්වවිද්යාල තනතුරුවලින් හෝ ජාත්යන්තර පිළිගැනීම්වලින් පමණක් මැනිය නොහැකිය. ඔහුගේ සැබෑ දායකත්වය වූයේ ප්රශ්න ඇසීමේ ආකාරයම වෙනස් කිරීමයි. විසිවැනි සියවසේ විශාල කොටසක් පුරා සන්නිවේදන න්යාය ගොඩනැඟුණේ උතුරු ඇමෙරිකාවේ සහ බටහිර යුරෝපයේ විශ්වවිද්යාල කේන්ද්ර කරගෙන ය. එහි නිර්මාණය වූ න්යායන්, සංකල්ප සහ ආකෘති ලොව පුරා විශ්වවිද්යාල වෙත ගමන් කරමින් සන්නිවේදනය ඉගැන්වීමේ සහ තේරුම් ගැනීමේ සම්මත භාෂාව බවට පත් විය.
ආසියාවේ, අප්රිකාවේ සහ ගෝලීය දකුණේ බොහෝ ශිෂ්යයන්ට සිදු වූයේ තමන්ගේ සමාජය, සංස්කෘතිය සහ ජීවන අත්දැකීම් පැහැදිලි කිරීම සඳහා වෙනත් ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික පසුබිම් තුළ බිහි වූ න්යායන් භාවිත කිරීමයි. එම න්යායන් බොහොමයක් අදටත් අතිශය වැදගත් වුවද, දිසානායකයන් මතු කළේ ඊට වඩා ගැඹුරු ප්රශ්නයකි: බටහිර සමාජයන්ගේ ඓතිහාසික හා සංස්කෘතික අත්දැකීම් මත බිහි වූ න්යායන් මනුෂ්ය සන්නිවේදනය පිළිබඳ විශ්වීය සත්යයන් ලෙස මෙතරම් පහසුවෙන් පිළිගන්නේ ඇයි? මෙම ප්රශ්නය ආසියානු සන්නිවේදන අධ්යයනයේ මධ්යයට ගෙන ඒම ඔහුගේ විශිෂ්ට බුද්ධිමය මෙහෙවරක් විය. ඔහුගේ අදහස වූයේ ආසියාව බටහිරින් බිහි වූ න්යායන් පරීක්ෂා කරන පර්යේෂණ භූමියක් පමණක් නොවන බවත්, ආසියාවටම න්යාය නිර්මාණය කළ හැකි බවත්ය. එය සරල ප්රකාශයක් නොව, දැනුම නිෂ්පාදනයේ බල ව්යුහයට කළ අභියෝගයකි. එය “ආසියාව පිළිබඳ කතා කිරීමේ” සිට “ආසියාව තමන් වෙනුවෙන් කතා කිරීම” දක්වා වූ බුද්ධිමය ගමනකි.
එක් සරල ප්රශ්නයකින් ආරම්භ වූ බුද්ධිමය විප්ලවයක්
දිසානායකයන්ගේ ආසියානු සන්නිවේදන න්යාය පිළිබඳ බුද්ධිමය ගමනේ මධ්යයේ තිබුණේ එක් සරල ප්රශ්නයකි: ආසියාවට තමන්ගේම සන්නිවේදන න්යායක් නිර්මාණය කළ හැකිද? 1981 දී පළ වූ ”ආසියානු සන්නිවේදන න්යායක් කරා” (Towards Asian Theories of Communication) නමැති කෘතිය තුළින් මෙම ප්රශ්නය ශාස්ත්රීය ලෝකයට ප්රබල ලෙස ඉදිරිපත් විය. එවකට ආසියාවේ සන්නිවේදන අධ්යයනය බොහෝ දුරට බටහිර න්යායන් මත රඳා පැවැති අතර, දිසානායකයන් ප්රශ්න කළේ ආසියානු දාර්ශනික හා බුද්ධිමය සම්ප්රදායන්ට සංස්කෘතික උදාහරණ සැපයීමෙන් පමණක් නොව, න්යාය නිර්මාණය සඳහාම දායක විය හැකිද යන්නයි. 1986 දී පළ වූ ”ආසියානු සන්නිවේදන ප්රවේශ අධ්යයනයේ අවශ්යතාව” (The Need for the Study of Asian Approaches to Communication) නමැති කෘතිය මඟින් ඔහු එම අදහස තවදුරටත් ගැඹුරු කළේය. ප්රශ්නය වූයේ ආසියානුවන් වෙනස් ආකාරයකින් සන්නිවේදනය කරන්නේද යන්න පමණක් නොව, ආසියාවේ දර්ශනය, ආගම, සංස්කෘතිය සහ බුද්ධිමය සම්ප්රදායන්ට සන්නිවේදනය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා නව සංකල්ප ලබා දිය හැකිද යන්නයි. 1988 දී සංස්කරණය කළ ”ආසියානු පර්යාවලෝකය ඔස්සේ සන්නිවේදන න්යාය” (Communication Theory: The Asian Perspective) නමැති කෘතිය මෙම ව්යාපෘතියට ශක්තිමත් ශාස්ත්රීය පදනමක් ලබා දුන්නේය. එහි වැදගත් පණිවිඩයක් වූයේ “ආසියානු න්යාය” යනු එකම න්යායක් නොවන බවයි. ආසියාව එකම සංස්කෘතියක් නොව, විවිධ ශිෂ්ටාචාර, දර්ශන, ආගම්, භාෂා සහ බුද්ධිමය සම්ප්රදායන්ගෙන් සමන්විත විශාල ලෝකයකි. එබැවින් ආසියානු සන්නිවේදන න්යාය යනු එකම ආකෘතියක් නොව, විවිධ ආසියානු සම්ප්රදායන්ට සන්නිවේදනය පිළිබඳ ගෝලීය සංවාදයට ඇතුළු විය හැකි විවෘත බුද්ධිමය අවකාශයකි.
නැඟෙනහිරට එරෙහි බටහිරක් නොව, සමාන බුද්ධිමය සංවාදයක්
දිසානායකයන්ගේ ප්රශ්නය එතැනින් තවත් ගැඹුරු විය: සන්නිවේදන න්යායට එක් මධ්යස්ථානයක් පමණක් තිබිය යුත්තේ ඇයි? මෙය බටහිර ප්රතික්ෂේප කිරීමක් නොව, සන්නිවේදන න්යාය බිහි වීම පිළිබඳ සමාන සංවාදයක් ගොඩනැඟීමේ උත්සාහයකි. දිසානායකයන්ගේ අදහස් නැඟෙනහිර හා බටහිර අතර සරල ගැටුමක් ලෙස තේරුම් ගැනීම ඔහුගේ බුද්ධිමය ව්යාපෘතිය සීමා කිරීමකි. ඔහු බටහිර න්යායන් ප්රතික්ෂේප කළේ නැත. ඒවායේ වැදගත්කම පිළිගත් අතර, ඒවා “විශ්වීය” ලෙස පිළිගැනීමේදී පවතින බුද්ධිමය බල සම්බන්ධතා ප්රශ්න කළේය. එසේම ඔහු ආසියානු සම්ප්රදායන් විවේචනයකින් තොරව උත්කර්ෂයට නැංවූයේද නැත. ඔහුගේ ඉලක්කය වූයේ බටහිර වෙනුවට ආසියාව තවත් බුද්ධිමය අධිරාජ්යයක් බවට පත් කිරීම නොව, සමාන බුද්ධිමය සංවාදයක් නිර්මාණය කිරීමයි. 2022 දී පළ වූ ”බුද්ධිමය චාරිකාවක් ලෙස ආසියානු සන්නිවේදන න්යාය කරා” (Toward Asian Communication Theory: An Intellectual Journey) නමැති කෘතිය තුළින් ඔහු සංස්කෘතික සාරවාදය, නැඟෙනහිර-බටහිර ද්විත්වය, සංසන්දනය කළ නොහැකි බව සහ ස්වයං-පෙරදිගකරණය වැනි ගැටලු පිළිබඳව විවේචනාත්මකව ආලෝචනය කළේය. එබැවින් ඔහුගේ ව්යාපෘතිය පාරම්පරික ආසියාවකට ආපසු යාමක් නොව, ආසියානු සම්ප්රදායන් නූතන ලෝකය සමඟ විවේචනාත්මකව සංවාදයට ගෙන ඒමකි.
බුදුදහම ඔස්සේ සන්නිවේදනය පිළිබඳ නැවත සිතීම
මෙම බුද්ධිමය ගමනේ වඩාත් වැදගත් අංශයක් වූයේ බෞද්ධ දර්ශනය සහ ඉන්දීය චින්තනය සමඟ දිසානායකයන් කළ සංවාදයයි. ”ප්රපංචවේදය සහ භාරතීය වාචික සන්නිවේදනයේ පදනම” " (Foundations of Indian Verbal Communication and Phenomenology) සහ ”බෞද්ධ ප්රත්යුත්පන්න සංකල්පයේ එන සන්නිවේදන වැදගත්කම”(The Communication Significance of the Buddhist Concept of Dependent Co-Origination) වැනි කෘති පාදක කරගෙන ඔහු පෙන්වා දුන්නේ ආසියානු දාර්ශනික සම්ප්රදායන් ඇසුරෙන් සන්නිවේදනය පිළිබඳ විකල්ප අවබෝධයන් ගොඩනැඟීමට හැකි බවයි. සාම්ප්රදායික සන්නිවේදන න්යායන් බොහෝ විට සන්නිවේදනය දකින්නේ පණිවිඩයක් එක් පුද්ගලයකුගෙන් තවත් පුද්ගලයකු වෙත යැවීමක් ලෙසය. එහෙත් බෞද්ධ චින්තනය තුළින් සන්නිවේදනය සම්බන්ධතා, හේතු, කොන්දේසි සහ අන්තර්-අවලම්බිතභාවය තුළින් දැකිය හැකිය. එවිට සන්නිවේදනය යනු තොරතුරු හුවමාරුවක් පමණක් නොවේ. එය මිනිස් සබඳතා නිර්මාණය කරන ක්රියාවලියකි; සන්දර්භය තුළ සිදු වන ක්රියාවලියකි; සදාචාරාත්මක ප්රතිවිපාක ඇති ක්රියාවලියකි; එමෙන්ම මිනිසුන් තමන් සහ තම ලෝකය පිළිබඳ අර්ථ නිර්මාණය කරන ක්රියාවලියකි. අද අපි සන්නිවේදනය දත්ත, ඇල්ගොරිතම, ඩිජිටල් වේදිකා සහ කෘත්රිම බුද්ධිය තුළින් විස්තර කරන යුගයක ජීවත් වෙමු. එහෙත් තාක්ෂණය කෙතරම් වෙනස් වුවද මූලික මිනිස් ප්රශ්නය තවමත් එසේමය: අපි අර්ථය නිර්මාණය කරන්නේ කෙසේද? අපි සබඳතා ගොඩනඟන්නේ කෙසේද? අපි පොදු යථාර්ථයක් නිර්මාණය කරන්නේ කෙසේද? දිසානායකයන්ගේ චින්තනය අදටත් වැදගත් වන්නේ එබැවිනි.
සංවර්ධනය පිළිබඳවත් වෙනස් ප්රශ්නයක්
දිසානායකයන්ගේ චින්තනය සංවර්ධන සන්නිවේදනය පිළිබඳ ඔහුගේ අදහස් තුළින්ද පැහැදිලි වේ. විල්බර් ශ්රාම් සන්නිවේදනය සහ ජනමාධ්ය ජාතික සංවර්ධනය සඳහා බලවත් මෙවලම් ලෙස හඳුනාගත්තේය. දිසානායකයන් ඊට තවත් ගැඹුරු ප්රශ්නයක් එක් කළේය: සංවර්ධනය යන්නෙහි අර්ථයම විවිධ සංස්කෘතික හා දාර්ශනික සම්ප්රදායන් තුළින් නැවත සිතා බැලිය යුතු නම් කුමක් සිදු වේද? ”බෞද්ධ ප්රවේශයක් ලෙස ලංකාවේ සංවර්ධනය සහ සන්නිවේදනය” (Development and Communication in Sri Lanka: A Buddhist Approach) නමැති කෘතිය තුළින් ඔහු මෙම ප්රශ්නය විමසා බැලීය. එවිට සංවර්ධනය යනු ආර්ථික වර්ධනයක් හෝ පණිවිඩ කාර්යක්ෂමව ජනතාවට යැවීමක් පමණක් නොවේ. යහපැවැත්ම, ප්රජාව, මානව සබඳතා, සමාජ වගකීම සහ සදාචාරය පිළිබඳ ප්රශ්නද සංවර්ධනයේ අර්ථය තුළට ඇතුළත් වේ. මෙය ආසියානු දාර්ශනික චින්තනයෙන් සන්නිවේදනය සහ සංවර්ධනය දෙස නැවත බැලීමකි.
ආසියානු හඬේ සිට ලෝකයේ හඬ දක්වා
දිසානායකයන්ගේ බුද්ධිමය මෙහෙවර අවසානයේ ආසියාව පිළිබඳ පමණක් වූ ව්යාපෘතියක් නොවීය. එය සන්නිවේදන න්යාය පිළිබඳ ගෝලීය ප්රශ්නයක් බවට පත් විය. රොබට් ටී. ක්රේග් සන්නිවේදන න්යාය විවිධ සම්ප්රදායන්ගෙන් සමන්විත ක්ෂේත්රයක් ලෙස හඳුනාගත් අතර, දිසානායකයන් එම බහුත්වවාදයට තවත් වැදගත් ප්රශ්නයක් එක් කළේය: එම බහුත්වය භූගෝලීය වශයෙන්ද සැබෑ විය යුතු නොවේද? ඉන්දීය දර්ශනය, බෞද්ධ චින්තනය, චීන දර්ශනය, ජපන් සම්ප්රදායන් සහ අනෙකුත් ආසියානු බුද්ධිමය සම්පත් සංස්කෘතික අධ්යයනයේ වස්තූන් ලෙස පමණක් පැවතිය යුතුද, නැතහොත් ඒවා සන්නිවේදන න්යාය නිර්මාණය කරන මූලාශ්ර ලෙසද පිළිගත යුතුද? මෙම ප්රශ්නය හරහා දිසානායකයන් අභියෝග කළේ න්යායන් කිහිපයකට පමණක් නොවේ. ඔහු අභියෝග කළේ දැනුම නිර්මාණය වන සමස්ත බුද්ධිමය ව්යුහයටය.
ඔහුගේ සැබෑ උරුමය “බුද්ධිමය ස්වාධීනත්වය
අද මහාචාර්ය විමල් දිසානායකයන්ගේ උරුමය ගැන කතා කරන විට ඔහුගේ පොත් හෝ පර්යේෂණ ගණන ගැන පමණක් කතා කිරීම ප්රමාණවත් නොවේ. ඔහු අපට දුන් විශාලතම දායාදය වූයේ බුද්ධිමය ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ සිතීමට ඇති ධෛර්යයයි. ආසියානු විද්වතා බටහිර න්යායන් දැන සිටිය යුතුය. එහෙත් එතැනින් නතර විය යුතු නැත. ප්රශ්නය විය යුත්තේ “බටහිර න්යාය ආසියාවට අදාළද?” යන්න පමණක් නොව, “ආසියාවට ලෝක න්යායට ලබා දිය හැක්කේ කුමක්ද?” යන්නයි. මෙම වෙනස අතිශය වැදගත්ය. එය ශිෂ්යයාගේ ස්ථානය වෙනස් කරයි; විද්වතාගේ ස්ථානය වෙනස් කරයි; විශ්වවිද්යාලයේ ස්ථානය වෙනස් කරයි; අවසානයේ දැනුමේ බලය පිළිබඳ අපගේ අවබෝධයම වෙනස් කරයි. කවුද න්යාය නිර්මාණය කරන්නේ? කවුද “විශ්වීය” යන්න නිර්වචනය කරන්නේ? කවුද මූලික කෘති තීරණය කරන්නේ? කවුද පෙළපොත් ලියන්නේ? කවුද උපුටා දැක්වීමට සුදුසු යැයි තීරණය කරන්නේ? මෙම සියලු ප්රශ්න අවසානයේ දැනුම හා බලය අතර සම්බන්ධය පිළිබඳ ප්රශ්න වේ.
එක් න්යායකට වඩා විශාල මහාචාර්යවරයෙක්
එබැවින් “මහාචාර්ය විමල් දිසානායකගේ ආසියානු සන්නිවේදන න්යාය කුමක්ද?” යන ප්රශ්නය පමණක් ඇසීම ඔහුගේ දායකත්වය සීමා කිරීමක් විය හැකිය. ඔහුගේ දායකත්වය එක් න්යායකට වඩා විශාලය. ඔහු ප්රශ්නයක් නිර්මාණය කළේය. ඔහු බුද්ධිමය ධුරාවලියකට අභියෝග කළේය. ඔහු ආසියාවේ දාර්ශනික සම්පත් වෙත නැවත හැරී, ඒවා නූතන ලෝකය සමඟ සම්බන්ධ කරමින් නැවත සිතා බලන ලෙස විද්වතුන්ට ආරාධනා කළේය. ඔහු බෞද්ධ චින්තනය, ඉන්දීය දර්ශනය, සංස්කෘතිය, සන්නිවේදනය, සංවර්ධනය, මාධ්ය සහ සිනමාව එකිනෙකා සමඟ සංවාදයට ගෙන ආවේය. ඔහුගේ දායකත්වය නිසා ශ්රී ලංකාව සහ ආසියාව ලෝක ශාස්ත්රීය සිතියමේ හුදෙක් අධ්යයනය කළ යුතු භූමියක් නොව, දැනුම නිර්මාණය කළ හැකි බුද්ධිමය අවකාශයක් ලෙස පෙනී සිටියේය.
තවමත් අවසන් නොවූ ඔහුගේ ගමන
දිසානායකයන් ආරම්භ කළ ව්යාපෘතිය තවමත් අවසන් වී නැත. අදත් ලෝකයේ ප්රධාන විශ්වවිද්යාල, සඟරා, ප්රකාශන ආයතන, උපුටා දැක්වීම් පද්ධති සහ පර්යේෂණ ශ්රේණිගත කිරීම් දැනුම නිෂ්පාදනයේ පවතින අසමානතා ප්රතිනිර්මාණය කරන අවස්ථා තිබේ. ලෝකයේ සාපේක්ෂව සුළු බුද්ධිමය මධ්යස්ථාන සංඛ්යාවකින් නිර්මාණය වන න්යායන් තවමත් “විශ්වීය” ලෙස ගමන් කරයි. එයට පිළිතුර තවත් බුද්ධිමය අධිරාජ්යයක් නිර්මාණය කිරීම නොවේ. බටහිර වෙනුවට ආසියාව තැබීමද නොවේ. ගෝලීය උතුර වෙනුවට ගෝලීය දකුණ තැබීමද නොවේ. අපට අවශ්ය වන්නේ ඊට වඩා විශාල දෙයකි: විවිධ ශිෂ්ටාචාර, සංස්කෘතීන් සහ දාර්ශනික සම්ප්රදායන්ට එකිනෙකා සමඟ කතා කිරීමට, ප්රශ්න කිරීමට, අභියෝග කිරීමට සහ එකිනෙකාගේ දැනුම පොහොසත් කිරීමට හැකි බහුත්වවාදී ලෝක දැනුම් පද්ධතියකි. මහාචාර්ය විමල් දිසානායකයන්ගේ ගමනේ ගැඹුරුතම පාඩම මෙය විය හැකිය. ඔහු ආසියාවට ගෝලීය ශාස්ත්රීය ලෝකයෙන් ඉවත් වන්නැයි කීවේ නැත. ඔහු ඉල්ලා සිටියේ ආසියාව බුද්ධිමය සමානයකු ලෙස එම සංවාදයට ඇතුළු විය යුතු බවයි. ඔහු බටහිර න්යාය ප්රතික්ෂේප කරන්නැයි කීවේ නැත. ඔහු ඉල්ලා සිටියේ බටහිර න්යාය විශ්වීය දැනුමේ එකම නීත්යානුකූල මූලාශ්රය ලෙස නොසලකන ලෙසයි. එසේම ඔහු ආසියාව රොමැන්ටික් ලෙස උත්කර්ෂයට නැංවීමටද කීවේ නැත. ඔහු අපට ආරාධනා කළේ ආසියානු බුද්ධිමය සම්ප්රදායන් විවේචනාත්මකව, සංසන්දනාත්මකව සහ නිර්මාණශීලීව අධ්යයනය කිරීමට තරම් බැරෑරුම් ලෙස ඒවා පිළිගන්නා ලෙසයි.
අවසානයේ ඔහු අපෙන් ඇසූ ප්රශ්නය
මහාචාර්ය විමල් දිසානායකයන්ගේ බුද්ධිමය මෙහෙවරේ වඩාත්ම බලවත් පැතිකඩ වන්නේ ඔහු අපට පිළිතුරු පමණක් ලබා නොදී නව ප්රශ්න ඇසීමට ඉගැන්වීමයි. එම ප්රශ්න අතරින් එකක් අදත් අප ඉදිරියේ පවතී: “මනුෂ්යත්වය සන්නිවේදනය තේරුම් ගත යුතු ආකාරය නිර්වචනය කිරීමට අයිතිය ඇත්තේ කාටද?” ඔහුගේ බුද්ධිමය පිළිතුර පැහැදිලිය. කිසිදු එකම ශිෂ්ටාචාරයකට න්යාය පිළිබඳ ඒකාධිකාරයක් හිමි නොවිය යුතු අතර, සන්නිවේදන න්යාය සමස්ත මනුෂ්යත්වයටම අයත් 
විය යුතුය. ආසියාව “අනෙක් අය කතා කරන” ස්ථානයක සිට “තමන් කතා කරන” ස්ථානයක් බවට පත් කිරීමේදී, න්යාය පරිභෝජනය කරන සමාජයක සිට න්යාය නිෂ්පාදනය කරන බුද්ධිමය අවකාශයක් බවට පත් කිරීමේදී, සහ බුද්ධිමය පරාධීනත්වයේ සිට බුද්ධිමය ස්වාධීනත්වය දක්වා ගමන් කිරීමට මඟ විවෘත කිරීමේදී මහාචාර්ය විමල් දිසානායකයන් කළ දායකත්වය අතිවිශිෂ්ටය. ඒ නිසා ඔහුගේ උරුමය ශ්රී ලංකාවේ හෝ ආසියාවේ සන්නිවේදන අධ්යයනයේ ඉතිහාසයට පමණක් සීමා කළ නොහැකිය. ”ඔහු ආසියාවට හඬක් ලබා දුන්නේ පමණක් නොවේ. ආසියාවේ හඬට සවන් දීමට ලෝක සන්නිවේදන න්යායටම ඉගැන්වීය.” එය ඔහුගේ ශාස්ත්රීය ජීවිතයේ විශාලතම ජයග්රහණයක් විය හැකිය. එය ඔහු අප වෙත තබා ගිය බුද්ධිමය උරුමයයි. එම උරුමය ඉදිරියට ගෙන යාම අපගේ වගකීමයි.
COMMENTS
Reply To:
Sisira - cb chds hcdsh cdshcsdchdhd