පැවිදිව සිටි අනගාරික ධර්මපාලතුමන් 1933 වසරේ උපසම්පදාව ලැබූ දිනයේ මූලගන්ධකුටි විහාරය ඉදිරිපස ඡායාරූපයකට පෙනී සිටි අවස්ථාව

පුරාණ බාරාණසි නගරයට ඊසාන දෙසින් කිලෝමීටර දහයක් වැනි කෙටි දුරකින් පිහිටි සාරානාත්, ගෝලීය ආධ්‍යාත්මික ඉතිහාසයේ වඩාත්ම පූජනීය ස්ථානයක් ලෙස පවතී. මීට සහස්‍ර දෙකහමාරකට පෙර, බුද්ධත්වයට පත් සිද්ධාර්ථ ගෞතමයන් වහන්සේ සිය ප්‍රථම පස්වග මහණුන් උදෙසා ප්‍රථම ධර්ම දේශනාව පවත්වන ලද්දේ මෙම නිශ්ශබ්ද මෘගදායේදී ය. ඓතිහාසිකව ඉසිපතන (ඍෂිවරුන් ගොඩබැසූ ස්ථානය) සහ මිගදාය (මුව වනය) ලෙස හැඳින්වෙන සාරානාත් යනු බෞද්ධ සංඝ ශාසනයේ ජන්ම භූමිය මෙන්ම ධර්ම චක්‍රය (ධම්මචක්කප්පවත්තන) ප්‍රථම වරට ක්‍රියාත්මක වූ ස්ථානයයි.

සාරානාත් සියවස් ගණනාවක් පුරා අධ්‍යාපනික, කලාත්මක සහ භික්ෂු ජීවිතයේ ප්‍රමුඛ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස බැබළුණද, පසුව එය සියවස් ගණනාවක් පුරා පරිහානියට හා විනාශයට පත් විය. පාළු ගොඩැල්ලක්ව පැවති මෙය සක්‍රීය ජාත්‍යන්තර වන්දනා මධ්‍යස්ථානයක් දක්වා වූ නූතන පුනරුදයට මූලිකවම හේතු වූයේ ශ්‍රී ලාංකික බෞද්ධ ප්‍රබෝධකයකු වූ අනගාරික ධර්මපාලතුමාගේ අප්‍රතිහත කැපවීමයි.

පූජනීය ඉසිපතනයේ කෙටි ඉතිහාසය

බෞද්ධ ඉතිහාසයේ ඉසිපතනයට උසස් ස්ථානයක් හිමි විය. බුද්ධගයාවේ බෝධිමූලයේදී බුද්ධත්වයට පත්වීමෙන් පසුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ පාගමනින් ඉසිපතනයට වැඩම කළේ සිය පස්වග තවුසන් වූ කොණ්ඩඤ්ඤ, භද්දිය, වප්ප, මහානාම සහ අස්සජි යන තවුසන් හමුවීම සඳහාය. මෙම සාමකාමී උද්‍යානයේදී උන්වහන්සේ සතර ආර්ය සත්‍යය සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය දේශනා කරමින් බුදුදහමේ මූලික සංකල්ප ස්ථාපිත කළහ.

ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසේදී, මෞර්ය අධිරාජ්‍යයේ මහා අශෝක රජතුමා සාරානාත් ප්‍රධාන වන්දනා මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් කළේය. අශෝක රජු විසින් විශාල ස්තූප, විහාර සහ සිංහයන් හතරදෙනකුගෙන් සමන්විත සිය ප්‍රකට ඒකශිලා ස්තම්භය (අශෝක ස්තම්භය) ඉදිකරන ලදී.

සාරානාත් හි කලාත්මක සහ බුද්ධිමය ස්වර්ණමය යුගය පැමිණියේ ගුප්ත අධිරාජ්‍ය සමයේදීය. (ක්‍රි.ව. 4-6 සියවස්). ප්‍රසිද්ධ ”‍සාරානාත් කලා ශෛලිය”‍ මගින් ප්‍රශාන්ත මුහුණේ ඉරියව්, සූක්ෂම ඇඳුම් පැලඳුම් සහ විශිෂ්ට ආධ්‍යාත්මික සෝබනයෙන් යුත් බුද්ධ ප්‍රතිමා නිර්මාණය විය. 5 වැනි සියවසේදී ෆාහියන් සහ 7 වැනි සියවසේදී හියුං සියං යන චීන වන්දනාකරුවන් විසින් සාරානාත් විස්තර කරන ලද්දේ භික්ෂූන් සිය ගණනක්, උසස් ස්තූප සහ උදාර විහාර සංකීර්ණවලින් පිරි සක්‍රීය ස්ථානයක් ලෙසයි.

කෙසේ වෙතත්, ක්‍රි.ව. 12 වැනි සියවස අගභාගයේදී ඇරඹුණු විදේශීය ආක්‍රමණ හේතුවෙන් මෙම විහාරස්ථාන විනාශ විය. ඊළඟ සියවස් ගණනාව පුරා සාරානාත් අතහැර දමන ලදී. නගරයේ නටබුන් ශාක හා වැල්වලින් වැසී ගිය අතර, ප්‍රදේශවාසීන් ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය සඳහා එහි පැරණි ගඩොල් ගලවා ගැනීම නිසා ධර්මයේ ජන්ම භූමිය පස් හා ගල් ගොඩවල් යට වැළලී ගියේය.

අනගාරික ධර්මපාලතුමාගේ ප්‍රථම පූජනීය ඉසිපතන සංචාරය

1891 ජනවාරි මාසයේදී, අනගාරික ධර්මපාල (උපතින් දොන් ඬේවිඞ් හේවාවිතාරණ) නම් 26 හැවිරිදි ශ්‍රී ලාංකික තරුණයා වන්දනා ගමනක් සඳහා ඉන්දියාවට පැමිණියේය. බුද්ධගයාව වන්දනා කිරීමෙන් පසු, ඔහු 1891 ජනවාරි 22 වන දින සාරානාත් වෙත ළඟා විය.

පූජනීය ඉසිපතනයේදී ධර්මපාලතුමා දුටු දේ නිසා ඔහුට කඳුළු හෙළීමට සිදු විය. දිනෙක මහා ශෝභමානව පැවති ආරාම පරිශ්‍රය, කැලෑ වැවුණු ගොඩැලි, විනාශ වූ ගඩොල් ගොඩවල් සහ අතහැර දැමූ වෙල්යායන් බවට පත්ව තිබුණි. විනාශ වූ ස්තූප මත ගවයන් නිදහසේ තණ කමින් සිටි අතර, ප්‍රදේශවාසීහු ගොඩනැගිලි කටයුතු සඳහා කැටයම් කරන ලද ගල් කුට්ටි ගලවා ගනිමින් සිටියහ.

සිය පෞද්ගලික දිනපොතෙහි, ධර්මපාලතුමා සාරානාත් හි පැවැති තත්ත්වය පිළිබඳව තමා තුළ ඇති වූ දැඩි ශෝකය සහ කෝපය මෙසේ සටහන් කළේය:

”‍සාරානාත් වෙත පැමිණියෙමි. ධමේක් ස්තූපය නැරඹුවෙමි. අහෝ, එය කෙතරම් ශෝකජනක දසුනක්ද! තථාගතයන් වහන්සේ ප්‍රථම වරට ධර්මය දේශනා කළ පූජනීය භූමිය අද සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වී, අතහැර දමා, කෙලෙසී ඇත... මහා ශාස්තෘන් වහන්සේ සක්මන් කළ ස්ථානයේ ඌරන් සහ ගවයන් සැරිසරති. මෙවැනි අතිශය අතහැර දැමූ තත්ත්වයකින් මෙම පූජනීය ස්ථානය දැකීම මාගේ හදවත පලා යන්නාක් මෙනි.”‍

මෙම ශෝකජනක දසුන ජීවිත කාලය පුරා දිවෙන මෙහෙවරක් සඳහා මුලපිරීය. ඉන්දියාවේ බෞද්ධ පූජනීය ස්ථාන නැවතත් ඒවායේ පැරණි ගෞරවයට පත් කිරීමට ධර්මපාලතුමා එතැනදීම අදිටන් කරගත් අතර, මෙම පුනරුදයට නායකත්වය දීම සඳහා 1891 මැයි මාසයේදී මහා බෝධි සංගමය පිහිටුවන ලදී.

දෙවැනි එළිසෙබත් මහරැජින නිදහස් ඉන්දියාවේ සාරානත් නැරඹීමට පැමිණි අවස්ථාව

මූලගන්ධකුටි විහාරය ඉදිකිරීම

සාරානාත් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම සඳහා දශක ගණනාවක නීතිමය සටන්, අරමුදල් රැස්කිරීම් සහ පරිපාලනමය ප්‍රමාදයන්ට එරෙහිව නොපසුබස්නා උත්සාහයක් අවශ්‍ය විය. සාරානාත් පිළිබඳ ධර්මපාලතුමාගේ අවසාන සිහිනය වූයේ වන්දනාකරුවන්ට නැවත වරක් වන්දනාමාන කළ හැකි පරිදි පැරණි නටබුන් අසල අලංකාර නව විහාරස්ථානයක් ඉදිකිරීමයි.

1920 ගණන්වලදී, මහා බෝධි සංගමයේ ප්‍රධාන අනුග්‍රාහකයකු බවට පත් වූ හවායි හි උරුමක්කාරියක වන මේරි එලිසබෙත් ෆොස්ටර්  මහත්මියගේ ත්‍යාගශීලී මූල්‍ය ආධාර ඇතිව සාරානාත් හි ඉඩම් ලබා ගන්නා ලදී. බුදුරජාණන් වහන්සේ සාරානාත් හි වැඩසිටි සමයේ වැඩවිසූ මුල් ගන්ධකුටිය සිහිගන්වමින් මූලගන්ධකුටි විහාරය ඉදිකිරීම ආරම්භ විය.

රායි සාහිබ් ලාලා හරී චන්ද් විසින් සැලසුම් කරන ලද මෙය, පුරාණ ඉන්දියානු වාස්තුවිද්‍යාත්මක ක්‍රමවේද සහ බුද්ධගයාවේ පුරාණ වාස්තුවිද්‍යාව සිහිපත් කරවන අඩි 110 ක් උසැති අලංකාර කොතකින් සමන්විත වේ. විහාරය ඇතුළත බිත්ති, ප්‍රකට ජපන් චිත්‍ර ශිල්පී කොසෙට්සු නොසු  සහ ඔහුගේ සහකාර තාරාසු කවායි විසින් වසර ගණනාවක් පුරා ඇඳ නිමකරන ලද බුද්ධ චරිතය නිරූපණය වන විශිෂ්ට අලංකාර බිතුසිතුවම් වලින් අලංකාර කර ඇත.

මූලගන්ධකුටි විහාරය මහා උත්සවාකාරයෙන් විවෘත කිරීම 1931 නොවැම්බර් 11 වන දින සිදු වූ අතර, ඒ සඳහා ආසියාව සහ යුරෝපය පුරා පිහිටි රටවල ජාත්‍යන්තර නියෝජිතයන්, විද්වතුන්, දේශපාලන නායකයන් සහ ආධ්‍යාත්මික නායකයෝ සහභාගී වූහ.

පූජනීය සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කිරීම

1931 විවෘත කිරීමේ උත්සවයේ වැදගත්ම අවස්ථාවක් වූයේ සැබෑ සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා ගෞරවාන්විතව තැන්පත් කිරීමයි.

ඉන්දියානු පුරාවිද්‍යා සමීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව විසින් තක්ෂිලාව (වර්තමාන පාකිස්තානය) සහ නාගාර්ජුනකොණ්ඩ (ආන්ධ්‍ර ප්‍රදේශ්) වැනි පැරණි ස්ථානවල සිදුකළ කැණීම්වලදී, ස්ඵටික කරඬු තුළ තැන්පත් කර තිබූ පූජනීය සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා සොයාගන්නා ලදී. මෙම සොයාගැනීම්වල ඇති ආධ්‍යාත්මික වටිනාකම වටහාගත්,  විලින්ඩන්  වයිස්රෝයිවරයා ප්‍රමුඛ බ්‍රිතාන්‍ය ඉන්දියානු රජය විසින් මෙම පූජනීය ධාතූන් වහන්සේලා ස්ථිරව තැන්පත් කිරීම සඳහා මහා බෝධි සංගමය වෙත නිල වශයෙන් භාර දෙන ලදී.

විහාරය විවෘත කරන දින, පූජනීය ධාතූන් වහන්සේලා අලංකාර කරන ලද හස්ති රාජයකු පිට තැන්පත් කර, සාරානාත් වීථි ඔස්සේ ගාථා සජ්ඣායනා කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා, වාදකයන් සහ දහස් සංඛ්‍යාත භක්තිකයන් පිරිවරාගෙන මහා පෙරහරකින් වඩමවන ලදී. එම ධාතූන් වහන්සේලා මූලගන්ධකුටි විහාරයේ ප්‍රධාන පූජාසනය යට තැන්පත් කරන ලද අතර, අද එහි ප්‍රකට 5 වැනි සියවසේ ගුප්ත කලා නිර්මාණයක් පදනම් කරගෙන නිර්මාණය කරන ලද ධර්ම දේශනා කරන විලාසයේ විශිෂ්ට රන් ආලේපිත බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් වැඩසිටියි.

සාරානාත්හි අනගාරික ධර්මපාලතුමන් විසින් ඉදිකළ මූලගන්ධකුටි විහාරය

අනගාරික ධර්මපාලතුමාගේ සමාරම්භක කථාවෙන් කොටසක්

දරුණු ලෙස රෝගාතුරව සහ දුර්වල සෞඛ්‍ය තත්ත්වයෙන් පසුවුවද, අනගාරික ධර්මපාලතුමා (ඊට සුළු මොහොතකට පෙර පූජ්‍ය දේවමිත්ත ධම්මපාල නමින් පැවිදි බව ලබා සිටි) 1931 නොවැම්බර් 11 වන දින විවෘත කිරීමේ උත්සවයට රැස්ව සිටි පිරිස ඇමතීය.

එම ඓතිහාසික කථාවේදී, ඔහු සිය කෘතඥතාව පළ කළ අතර විශ්වීය කරුණාවේ පුනරුදය සඳහා මෙසේ කැඳවුම් කළේය:

“සියවස් අටක අමතකවීමෙන් පසුව, ධර්මය නැවත වරක් සාරානාත් හි ඉසිපතනය නම් වූ එහි මුල් නිවස වෙත වැඩම කර ඇත. මෙම විහාරය ගල් සහ මැටිවලින් තැනූ ස්මාරකයක් පමණක් නොව, ද්වේෂයෙන් හා තදබල තණ්හාවෙන් පීඩිත ලෝකයට සුවය දෙන සාමයේ, ප්‍රඥාවේ සහ ප්‍රේමයේ ආලෝක පියසකි... තථාගතයන් වහන්සේගේ මිහිරි ධර්ම පණිවිඩය මෙම පූජනීය භූමියේ සිට නැවත වරක් ලෝකයේ සතර දිගටම පැතිරී, දුකට පත් වූවන්ට සහනය ද, අන්ධකාරයේ සිටින්නන්ට ආලෝකය ද උදාකරදේවා!”‍

සාරානාත් කෞතුකාගාරය: පූජනීය පුරාවස්තු සුරක්ෂිත කිරීම

ඇලෙක්සැන්ඩර් කනිංහැම් , එෆ්.ඕ. ඕර්ටෙල් සහ ශ්‍රීමත් ජෝන් මාෂල් ගේ නායකත්වයෙන් සිදුකළ කැණීම්වලදී සොයා ගන්නා ලද අගනා පුරාවස්තු සුරක්ෂිත කිරීම සඳහා බ්‍රිතාන්‍ය පාලනය විසින් 1910 දී සාරානාත් පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරය ඉදිකරන ලදී.

අර්ධ සංඝාරාමයක හැඩයෙන් යුතුව ඉදිකරන ලද මෙම කෞතුකාගාරය තුළ ඉන්දියාවේ පොහොසත්ම බෞද්ධ කලා එකතුවක් අඩංගු වේ. එහි වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ වස්තුව වන්නේ අශෝක සිංහ රාජධානිය (Lion Capital of Ashoka ) (ක්‍රි.පූ. 250 පමණ) ය. මූර්තිමත් කරන ලද චුනාර් වැලිගල් එකම කුට්ටියකින් නෙලා ඇති එහි, ධර්මචක්‍ර හතරක් සහ සතුන් හතරදෙනකු මත පිහිටි එකිනෙකට පිටුපා සිටින සිංහයන් හතරදෙනකු නිරූපණය වේ. 1950 දී, මෙම විශිෂ්ට නිර්මාණය ඉන්දියාවේ ජාතික සංකේතය ලෙස තෝරා ගන්නා ලද අතර, එහි ඇති ධර්මචක්‍රය ඉන්දියානු ජාතික කොඩියේ මධ්‍යයේ ස්ථාපිත කරන ලදී.

මෙම කෞතුකාගාරයේ 5 වැනි සියවසේ ගුප්ත යුගයට අයත් ප්‍රකට ධර්මචක්‍ර ප්‍රවර්තන බුද්ධ ප්‍රතිමාව ද ප්‍රදර්ශනය කෙරේ. එහි බුදුරජාණන් වහන්සේ පද්මාසනයෙන් වැඩහිඳිමින්, ධර්මචක්‍ර මුද්‍රාවෙන් දෑත් තබාගෙන සිටින ආකාරය නිරූපණය වන අතර, එය ආසියානු කලාවේ ඉහළම නිර්මාණයක් ලෙස සැලකේ.

විනාශ වී ගිය සාරානාත්

පුනරුදය සහ නූතන උරුමය

අනගාරික ධර්මපාලතුමාගේ නොපසුබස්නා කැපවීම නිසා සාරානාත් අතහැර දමන ලද නටබුන් ගොඩැල්ලක සිට ජාත්‍යන්තර වන්දනා සහ විද්වත් සංවාදයන්ගෙන් පිරි ප්‍රබල මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් විය. මූලගන්ධකුටි විහාරය නිම කිරීමෙන් පසුව, ආසියාව පුරා බෞද්ධ ජාතීන් සාරානාත් වටා තමන්ගේම සාම්ප්‍රදායික ආරාම, විහාර සහ සංස්කෘතික මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවන ලදී:

ජාත්‍යන්තර ආරාම : අද වන විට සාරානාත් හි ශ්‍රී ලංකාව, තායිලන්තය, ජපානය, තිබෙතය, මියන්මාරය, චීනය සහ කොරියාව යන රටවල වාස්තුවිද්‍යාත්මක ශෛලීන් දැකගත හැකිය.

ශාස්ත්‍රීය ආයතන: 1967 දී, 14 වන දලයි ලාමාතුමාගේ සහ අගමැති ජවාහර්ලාල් නේරුතුමාගේ අනුග්‍රහය ඇතිව උසස් තිබ්බත අධ්‍යයන මධ්‍යම ආයතනය (CIHTS ) සාරානාත් හි පිහිටුවන ලද අතර, එය බෞද්ධ දර්ශනය සහ තිබ්බත විද්‍යාව පිළිබඳ ලෝක ප්‍රකට මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත් විය.

ගෝලීය වන්දනා මධ්‍යස්ථානය: මිලියන ගණනක වන්දනාකරුවන්, සංචාරකයන් සහ ආධ්‍යාත්මික ගවේෂකයන් සපැමිණෙන අතර, විශේෂයෙන්ම වෙසක් දිනවල පූජනීය ධාතූන් වහන්සේලා මහජන ප්‍රදර්ශනය සඳහා තැන්පත් කරනු ලබයි.

සියවසකට පෙර ධර්මපාලතුමා විසින් ආරම්භ කරන ලද උත්සාහය නිසා, ඉසිපතන සාරානාත් නැවත වරක් එහි පුරාණ අභිප්‍රාය ඉටු කරමින් සිටියි: එනම් සාමය, අහිංසාව සහ සිහිය පිළිබඳ සදාකාලික පණිවිඩය ලොව පුරා රැව්දෙන සාමකාමී අභයභූමියක් බවට පත්වෙමිනි.

පී. සීවලී හිමි 
ප්‍රධාන ලේකම්, ඉන්දියානු 
මහා බෝධි සංගමය

සාරානාත්හි සුප්‍රකට අශෝක ස්තම්භය සහ සලකුණ විනාශයට පත්වෙමින් තිබියදී...