ලංකා ප්රතිපත්ති අධ්යයන ආයතනයේ (IPS) ඉදිරිපත් කිරීමක් ඇසුරිනි
පසුගිය වසර කිහිපය පුරා ශ්රී ලංකා ආර්ථිකයට විවිධාකාර වූ බාහිර මෙන්ම අභ්යන්තර ආර්ථික හා සමාජීය ආපදා සහ පසුබෑම් රැසකට මුහුණ දීමට සිදු විය. මෙම බාධා කිරීම් හේතුවෙන් රටේ දිගුකාලීන ආර්ථික වර්ධන අපේක්ෂා සහ ඉලක්ක දැඩි ලෙස අඩපණ විය. අර්බුදයට පසුව පැවැති තත්වයෙන් යම් තාක් දුරට මිදී ආර්ථිකය යථා තත්වයට පත්වීමට පටන් ගත්ත ද, ගෝලීය වෙළෙඳපොළේ තෙල් මිල ඉහළ යෑමේ අවදානම සහ කාලගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් ඇති වන නව අභියෝග හමුවේ ආර්ථික වර්ධනය වේගවත් කිරීම සඳහා වන ප්රතිපත්තිමය වටපිටාව වඩාත් සංකීර්ණ සහ අභියෝගාත්මක එකක් බවට පත්වෙමින් තිබේ. මෙවැනි පසුබිමක් තුළ, ශ්රී ලංකාවේ ආර්ථික පදනම ශක්තිමත් කරමින් වඩාත් ඉහළ මෙන්ම දිගුකාලීනව පවතින ආර්ථික වර්ධනයක් ළඟා කර ගැනීම සඳහා අත්යවශ්ය වන ප්රතිපත්තිමය නිර්දේශ සමූහයක් සකස් කිරීම ඉතා කාලීන අවශ්යතාවකි. ශ්රී ලංකා ප්රතිපත්ති අධ්යයන ආයතනය (IPS) විසින් සිදු කරන ලද නූතන පර්යේෂණ සහ ඉදිරියේදී ප්රකාශයට පත් කිරීමට නියමිත ”ශ්රී ලංකාවේ ආර්ථික තත්වය 2026” (Sri Lanka: State of the Economy 2026) වාර්තාව ඇසුරින් මෙම යෝජනා සකස් කර ඇත.
ආර්ථික බාධා හමුවේ රටේ ආර්ථික පදනම නැවත ගොඩනැගීම
මධ්යකාලීනව ශ්රී ලංකාව අපේක්ෂා කරන සියයට 7 ක ආර්ථික වර්ධන ඉලක්කය කරා ළඟා වීමට නම්, මෙරට ජාත්යන්තර වෙළෙඳ තරගකාරීත්වය ඉහළ නැංවීමත්, අපනයන ප්රමාණය හා අගය වැඩි දියුණු කිරීමත් අත්යවශ්ය කාරණයකි. ප්රතිපත්ති අධ්යයන ආයතනයේ පර්යේෂණ දත්ත මගින් පෙන්වා දෙන්නේ, 2008 වසරේ සිට ශ්රී ලංකාව ලබා ඇති අපනයන වර්ධනයෙන් සියයට 95 ක් තරම් විශාල ප්රමාණයක් ලබාගෙන ඇත්තේ දැනටමත් අප විසින් අපනයනය කරනු ලබන පවතින නිෂ්පාදනම වැඩි ප්රමාණවලින් අලෙවි කිරීමෙන් බවයි. එම කාලසීමාව තුළදී ශ්රී ලංකාව අලුතින් නිෂ්පාදන දහසකට ආසන්න සංඛ්යාවක් ජාත්යන්තර වෙළෙඳපොළට හඳුන්වා දී තිබුණ ද, ඒ අතුරින් ජාත්යන්තරව තරගකාරී වීමට හැකි වී ඇත්තේ නිෂ්පාදන 43 කට පමණක් වීම කණගාටුදායක තත්වයකි. මේ නිසා අපගේ අපනයන විවිධාංගීකරණය කිරීම හදිසි අවශ්යතාවක් බවට පත්ව ඇතත්, සියලුම ප්රධාන අපනයන වෙළෙඳපොළවල්වල පවතින්නේ දැඩි තරගකාරීත්වයකි.
වර්තමානයේ ශ්රී ලංකාව දැඩි ලෙස යැපෙන ජී.එස්.පී. ප්ලස් (GSP+) වැනි ඒකපාර්ශ්වික බදු සහන, රටේ ආදායම් මට්ටම ඉහළ යාම හෝ විවිධ කොන්දේසි හා ප්රමිති සපිරීමට අපොහොසත් වීම හේතුවෙන් ඕනෑම මොහොතක අහිමි වීමේ අවදානමක් පවතී. එහෙත් ශ්රී ලංකාව නිපදවන අපනයන භාණ්ඩ වර්ගම නිපදවන ඉන්දියාව සහ ඉන්දුනීසියාව වැනි අපගේ ප්රධාන තරගකාරී රටවල්, ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන අපනයන ගමනාන්ත වන යුරෝපා සංගමය සහ එක්සත් රාජධානිය සමග ද්විපාර්ශ්වික හෝ අන්යෝන්ය වෙළෙඳ ගිවිසුම්වලට එළඹීමට සමත්ව ඇත. මෙවැනි තත්වයක් තුළ ඒකපාර්ශ්වික බදු සහන අහිමි වීමෙන් යුරෝපීය සහ බ්රිතාන්ය වෙළෙඳපොළේ ශ්රී ලංකා අපනයනවල පවතින තරගකාරීත්වය දැඩි ලෙස පහත වැටෙනු ඇත.
එමෙන්ම එක්සත් ජනපදයේ වෙළෙඳ ප්රතිපත්ති වල පවතින අවිනිශ්චිතතාව සලකා බලන විට, ශ්රී ලංකාවට වාසිදායක බදු අනුපාත සහ ස්ථාවර බදු සහන ලබා ගත හැකි පරිදි එක්සත් ජනපදය සමග වෙළෙඳ ගිවිසුම් ඇති කර ගැනීමට උත්සාහ කිරීම ඉතා වැදගත්ය. මෙවැනි අන්යෝන්ය වෙළෙඳ ගිවිසුම් සඳහා පදනම සකසා ගැනීමට නම්, ප්රථමයෙන්ම මෙරට දේශීය වෙළෙඳ ප්රතිපත්ති සංශෝධනය කළ යුතු අතර බදු ප්රතිසංස්කරණ කළ යුතුය. උදාහරණයක් ලෙස, පැරා-බදු (para-tariffs) මගින් ආනයන බදු පදනම ඉහළ නංවන බැවින්, ආනයන මත ක්රියාත්මක වන සැබෑ එකතු කළ අගය මත බදු (VAT) අනුපාතය නීතිමය සියයට 18 සීමාවට වඩා බෙහෙවින් වැඩි වේ. එබැවින් ප්රමුඛතාව දිය යුත්තේ බදු ව්යුහය සරල කිරීමට, පැරා-බදු සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කිරීමට සහ බදු මත බදු එකතු වන අහිතකර සංකීර්ණ බදු ක්රමය නතර කිරීමටයි. මෙහිදී රජයට අහිමි වන බදු ආදායම පිළිබඳව අයවැය ලේඛනවලදී පූර්ව සැලසුම් සහගතව කටයුතු කළ යුතුය.
දේශීය වෙළෙඳ බදු ප්රතිසංස්කරණ ක්රියාත්මක කිරීමේදී යම් යම් පාර්ශ්වවලට අවාසිදායක තත්වයන් සහ ගැළපීම් පිරිවැයක් (adjustment costs)ඇති වේ. උදාහරණයක් ලෙස, අපනයන-ආනයන සෙස් (CESS) බද්ද අදියර Free ලෙස ඉවත් කිරීමේදී, දේශීය වෙළෙඳපොළේ ආනයනික භාණ්ඩ සමග ඍජුවම තරග කරන දේශීය කර්මාන්ත කෙරෙහි බලපෑම් ඇති වේ. විශේෂයෙන්ම ක්ෂුද්ර, කුඩා සහ මධ්යම පරිමාණ ව්යාපාරිකයන් බහුලව නිරත වන මෙම ක්ෂේත්ර, විදේශීය ආනයන තරගකාරීත්වයට නිරාවරණය වීම නිසා රැකියා අහිමි වීම් සහ ආදායම් මාර්ග ඇහිරීම් සිදු විය හැකිය. එම ආර්ථික පහරදීම සහ පාඩුව අවම කර ගැනීම සඳහා රජය විසින් ‘‘වෙළෙඳ ගැළපුම් සහන පැකේජයක්” (Trade Adjustment Assistance Package) හඳුන්වා දී මූල්යමය හා ප්රතිපත්තිමය සහය ලබා දීම අත්යවශ්ය වේ.
රාජ්ය මූල්ය ස්ථාවරත්වය සහ බදු ප්රතිසංස්කරණ
රටේ රාජ්ය මූල්ය උපායමාර්ගය සකස් විය යුත්තේ අධික රාජ්ය ණය ප්රමාණය, සීමිත මූල්ය අවකාශය සහ නිෂ්පාදනය ඉහළ නංවන ක්ෂේත්රවල පවතින අඩු ආයෝජන මට්ටම්වලට පිළියම් යොදන අතරතුරම, සමස්ත සාර්ව ආර්ථික ස්ථාවරත්වය ද ආරක්ෂා වන ආකාරයටය. රජයේ බදු ආදායම 2022 වසරේ පැවැති දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 8.2 සිට 2025 වසර වන විට සියයට 16.6 දක්වා ඉහළ යාමට සමත් වී ඇත. එසේ වුවද, මෙරට බදු පද්ධතිය තවමත් ප්රධාන වශයෙන්ම භාණ්ඩ හා සේවා පරිභෝජනය මත පනවන වක්ර බදු මත යැපෙන්නක් වන අතර, සෘජු සහ වක්ර බදු අනුපාතය පවතින්නේ 40 ට 60 ක් ලෙසය. එනම් බදු ආදායමෙන් සියයට 60 ක්ම ලැබෙන්නේ වක්ර බදුවලිනි. එමෙන්ම මූල්යමය සංශෝධන සිදු කළ කාලසීමාව තුළ රාජ්ය ආයෝජන ප්රමාණය දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 5 සිට සියයට 3 දක්වා පහත වැටුණු අතර, රාජ්ය ණය ස්ථාවරව පවත්වාගෙන යාම තවමත් ප්රධාන අවදානම් සහගත කරුණක් ලෙස පවතී.
වර්තමාන තත්වය අනුව නැවතත් බදු අනුපාත ඉහළ දැමීම අනුමත කළ නොහැකි අතර, අනෙක් අතට බදු ගෙවීම් පැහැර හැරීම්, අවිධිමත් ආර්ථික කටයුතු සහ විවිධ බදු සහන පැවතීම නිසා හදිසියේ බදු කප්පාදු කිරීම ද අකාලයේ සිදු කරන අඥාන ක්රියාවක් වනු ඇත. දැනට ක්රියාත්මක ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදලේ (IMF) වැඩසටහන 2027 වසරේදී අවසන් වීමෙන් පසුව, රජයේ ආදායම් උපායමාර්ග යොමු විය යුත්තේ බදු පදනම පුළුල් කිරීම, බදු නිදහස් කිරීම් අවම කිරීම, ස්වයං රැකියාවල නියුක්තිකයන් සහ ඉහළ ආදායම් ලබන්නන්ගේ බදු ගෙවීම් විධිමත් කිරීම සහ බදු පාලනය ඩිජිටල්කරණය කිරීමෙන් වක්ර බදුවලට වඩා සෘජු බදුවල ප්රතිශතය ඉහළ නංවා ගැනීමටයි.
ධන බදු (Wealth taxation) හඳුන්වා දීමෙන් වැඩි ගෙවීමේ හැකියාවක් ඇත්තන්ගෙන් සාධාරණ ලෙස වැඩි දායකත්වයක් ලබාගනිමින් සමාජ සුබසාධනය ඉහළ නැංවිය හැක. එසේම රජයේ වියදම් කළමනාකරණය කිරීමේදී ව්යාපෘති ඇගයීම, සූදානම, ක්රියාත්මක කිරීම, අධීක්ෂණය සහ ඇගයීම යන සමස්ත ව්යාපෘති චක්රය පුරාම තාක්ෂණික කුසලතා වර්ධනය කිරීමට අවධානය යොමු කළ යුතුය. රාජ්ය ප්රසම්පාදන ප්රතිපත්තිවලදී හඳුනන පෞද්ගලික සම්බන්ධතාවලට වඩා විනිවිදභාවයට සහ නිපුණතාවට මුල් තැන දිය යුතුය. මෙවැනි පරිපූර්ණ ප්රවේශයක් මගින් ණය අවදානම අඩු කර, රාජ්ය මූල්ය ස්ථාවරත්වය තහවුරු කර, තිරසාර මෙන්ම සැමට ප්රතිලාභ ලැබෙන ආර්ථික වර්ධනයක් අත්කර ගත හැක.
පලදායිතාව ඉහළ නැංවීමට මානව සම්පත් සංවර්ධනය
ශ්රී ලංකාවේ රැකියා වෙළෙඳපොළේ සැබෑ අවශ්යතාවලට ගැළපෙන, අදාළ තාක්ෂණික හා වෘත්තීය කුසලතා ලබා දෙන උසස් තත්වයේ උසස් අධ්යාපනයක් සඳහා ජනතාවට ඇති ප්රවේශය තිරසාර ආර්ථික වර්ධනයකට සෘජුවම උපකාරී වේ. කාලගුණික විපර්යාස සහ ගෝලීයකරණය හමුවේ, තරගකාරී ලෙස නැගී සිටීමට සහ පද්ධතිමය ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ශක්තිමත් කර ගැනීමට රටවල් දැඩි ලෙස උසස් මානව ප්රාග්ධනය මත යැපේ. කළමනාකරුවන්, වෘත්තිකයන් සහ තාක්ෂණික කාර්ය මණ්ඩල ඇතුළු කුසලතා පූර්ණ ශ්රමිකයන්, පලදායිතාව ඉහළ නැංවීමෙන් ආර්ථික වර්ධනය වේගවත් කිරීමටත්, ස්වාභාවික ආපදාවලින් සිදු වන ආර්ථික බිඳවැටීම් අවම කිරීමටත් අත්යවශ්ය වේ.
ශ්රී ලංකා ශ්රම බලකා සමීක්ෂණ දත්ත ඇසුරින් ප්රතිපත්ති අධ්යයන ආයතනය සිදු කළ ගණනය කිරීම්වලට අනුව, දකුණු ආසියානු කලාපයේ සෙසු රටවලට සාපේක්ෂව ශ්රී ලංකාව තුළ දැනුම පදනම් කරගත් රැකියාවල නියුතු පිරිසගේ (knowledge workers) ප්රතිශතය ඉහළ අගයක පවතී. කෙසේ වෙතත්, නවෝත්පාදන මෙහෙයවීමට සහ කාර්යක්ෂමතාව ඉහළ නැංවීමට අවශ්ය තෘතීයික අධ්යාපන සුදුසුකම් ඇත්තේ ඉන් සියයට 34.1 කට පමණි. විශ්වවිද්යාල සහ උසස් අධ්යාපන ආයතනවල ඉගෙනුම ලබන සිසුන් සංඛ්යාව වැඩිවෙමින් පැවතුණ ද, එම වර්ධනය කලාපීය තරගකරුවන්ට වඩා පසුපසින් සිටින අතර, රැකියා වෙළෙඳපොළේ සැබෑ අවශ්යතාවලට ද ගැළපෙන්නේ නැත.
උසස් අධ්යාපනය සඳහා කෙරෙන රාජ්ය ප්රතිපාදන වෙන්කිරීමේදී රැකියා ක්ෂේත්රයේ පවතින කුසලතා පරතරය හඳුනාගෙන, ශ්රම හිඟයක් පවතින ක්ෂේත්ර වෙත සම්පත් යොමු කිරීමට ප්රමුඛතාව දිය යුතුය. තාක්ෂණික ශ්රමිකයන් සඳහා වූ කෙටි කාලීන තෘතීයික වැඩසටහන් සහ STEM (විද්යාව, තාක්ෂණය, ඉංජිනේරු විද්යාව සහ ගණිතය) අධ්යාපනය නංවාලීම මෙහි ප්රධාන ඉලක්කය විය යුතුය. මෙම ක්ෂේත්රවල ගුණාත්මකභාවය ඉහළ නැංවීමටත් සිසුන්ට මූල්යමය සහය ලබා දීමටත් ආයෝජන කිරීම අත්යවශ්ය වන අතර, එමගින් වැඩි පිරිසකට මෙම අංශවල උසස් අධ්යාපනය ලැබීමට අවස්ථාව හිමිවේ. මීට අමතරව, පුහුණු සහ දක්ෂ වෘත්තිකයන් විදේශගත වීම වැළැක්වීම සහ ඔවුන් රට තුළ රඳවා ගැනීම සඳහා සුදුසු දිරිගැන්වීමේ ක්රමවේද ක්රියාත්මක කළ යුතුය.
ආපදාවලට ඔරොත්තු දෙන සමාජ ආරක්ෂණය සහ අස්වැසුම
විශේෂයෙන්ම කාලගුණික විපර්යාස නිසා ඇතිවන එකිනෙකට වෙනස් ආපදා එකවිට එල්ල වන අවස්ථාවලදී ඊට මුහුණ දීම සඳහා ආපදාවලට ක්ෂණිකව ප්රතිචාර දැක්විය හැකි ශක්තිමත් සමාජ ආරක්ෂණ පද්ධතියක් රටකට අවශ්ය වේ. වර්තමාන සමාජ ආරක්ෂණ පද්ධතිය තුළ විවිධ වැඩසටහන් ඇතුළත් වන අතර, මෑතකදී එහි කාර්යක්ෂමතාව සහ සංවිධානාත්මක බව වැඩි කිරීමට උත්සාහ කර තිබුණ ද, ප්රතිපත්ති සැලසුම් කිරීමේදී සහ ක්රියාත්මක කිරීමේදී තවමත් ප්රධාන අඩුපාඩු පවතී. ප්රතිපත්ති අධ්යයන ආයතනයේ නවතම අධ්යයන මගින් පෙන්වා දෙන්නේ දැඩි කාලගුණික අවදානම්වලට නිරාවරණය වන අතිශය දිළිඳු පවුල් වෙත සහන ළඟා වීමේදී විශාල පරතරයක් පවතින බවයි.
උදාහරණයක් ලෙස, මෙරට පහළම සියයට 20 ආදායම් ලබන දිළිඳු පවුල් අතුරින්, කාලගුණික ආපදාවලට දැඩි ලෙස නිරාවරණය වන පවුල් සඳහා ‘‘අස්වැසුම” සහනය ලැබීමේ ප්රතිශතය සියයට 55 ක් වැනි අඩු අගයක පවතී. එහෙත් ආපදා අවදානම අඩු දිළිඳු පවුල් සඳහා අස්වැසුම ලැබීමේ ප්රතිශතය සියයට 63 ක් ලෙස ඉහළ අගයක පවතී. එනම් සැබෑ ලෙසම ආපදාවලට ලක්වන අයට සහනය ලැබීම අඩු වී ඇත. ‘‘දිට්වා” සුළි කුණාටුව වැනි ස්වාභාවික ආපදා වැඩි වාර ගණනක් සහ දැඩි ලෙස ඇතිවීමත්, එල් නිනෝ (El Niño) වැනි කාලගුණික අවදානම් ඉහළ යාමත් සමග, සමාජ ආරක්ෂණ ප්රතිපත්තිවලට කාලගුණික අවදානම් පිළිබඳ දත්ත ඇතුළත් කිරීම කඩිනමින් කළ යුතුව ඇත.
අයවැය ප්රතිපාදන යොමු විය යුත්තේ පවතින සංකලිත සුබසාධන කළමනාකරණ පද්ධතිය (IWMS) ශක්තිමත් කිරීමටත්, එම පද්ධතියෙන් පිටත පවතින වැඩසටහන් ද එකතු කරමින් පරිපූර්ණ, යාවත්කාලීන වන ලේඛනයක් සකස් කිරීමටත්ය. ආපදා අවදානමට ලක්විය හැකි පවුල් කඩිනමින් හඳුනාගෙන වේලාවට සහන සැලසීමට නම්, මෙම ලේඛනය ආපදා අවදානම් කළමනාකරණය සහ කාලගුණික දත්ත පද්ධති සමග ඍජුවම සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේම, ආපදාවක් සිදු වූ වහාම ප්රමාදයකින් තොරව සහන සහ දීමනා ලබා දීමට හැකි වන පරිදි, ආපදා උත්තේජක සමග සම්බන්ධ වූ පූර්ව-සම්පාදිත මූල්ය ප්රතිපාදන ක්රමවේදයක් (pre-arranged financing) ප්රතිපත්තිමය වශයෙන් සකස් කළ යුතුය.
අවිධිමත් ශ්රමය සහ ජ්යෙෂ්ඨ පුරවැසි ‘‘රජත ආර්ථිකය”
වඩා හොඳ සමාජ ආරක්ෂණයක් ලබා දීමට සහ ශ්රම පලදායිතාව ඉහළ නැංවීමට නම්, මෙරට පවතින අවිධිමත් (informal) ශ්රම අංශයේ ප්රමාණය පාලනය කළ යුතුය. 2024 වන විට මෙරට සමස්ත රැකියාවලින් සියයට 66.5 ක්ම අවිධිමත් මට්ටමේ පැවතුණි. අවිධිමත් වැටුප් ලබන ශ්රමිකයන්ගෙන් සියයට 60 ක්ම සේවය කරන්නේ ස්ථිර සේවකයන් 5 දෙනකුට වඩා අඩුවෙන් සේවය කරන කුඩා පරිමාණ ආයතනවලය. මෙවැනි ආයතනවල නියාමනය, පරිපාලන ධාරිතාව, කම්කරු නීති පිළිපැදීම සහ සමාජ ආරක්ෂණ දායකත්වය ලබා දීම ඉතා දුර්වල මට්ටමක පවතී.
ව්යාපාර විධිමත් කිරීමේ පිරිවැය අඩු කිරීම සහ නීති නොපිළිපදින ආයතන සඳහා පනවන දඬුවම් වැඩි කිරීමෙන්, විශේෂයෙන්ම ක්ෂුද්ර හා කුඩා පරිමාණ ව්යාපාර විධිමත් කර අවිධිමත් රැකියා ප්රමාණය අඩු කළ හැක. ණය ලබා ගැනීමේ පහසුකම් සැලසීමෙන් විධිමත් රැකියා සපයන ආයතනවලට මූල්යමය දිරිගැන්වීමක් ලැබෙන අතර, සේවකයන් ද වඩා හොඳ සුබසාධනයක් සඳහා ලියාපදිංචි වීමට පෙළඹේ. සරල බදු ක්රම, ඩිජිටල් ලියාපදිංචිය සහ කුඩා සමාගම් සඳහා සාධාරණ දායකත්ව නීති හඳුන්වා දීමෙන් පරිපාලන සහ මූල්ය බර අඩු කර, අවිධිමත් ශ්රම අනුපාතය තවදුරටත් පහත හෙළිය හැකිය.
අනෙක් අතට, වේගයෙන් වයස්ගත වන ජනගහනයක් සහිත ශ්රී ලංකාවේ, වයස්ගත ජ්යෙෂ්ඨ පුරවැසියන් දීර්ඝ කාලයක් සක්රිය ලෙස ආර්ථිකයට දායක කරගන්නා ‘‘රජත ආර්ථික” (silver economy) සංකල්පය දෙසට යොමු වීම අත්යවශ්ය වේ. ශ්රී ලංකාවේ වයස අවුරුදු 60 සහ ඊට වැඩි ජනගහනය 2012 දී පැවැති සියයට 12.4 සිට 2042 වන විට සියයට 23.1 දක්වා දෙගුණයකින් පමණ වැඩි වීමට නියමිතය. මෙම ජනගහන වෙනස මෙරට සෞඛ්ය පද්ධතියට, ආර්ථිකයට සහ සමාජීය රාමුවට දැඩි ලෙස බලපායි. සමස්ත රටටම ජ්යෙෂ්ඨ පුරවැසි විශේෂිත සෞඛ්ය සේවා ඒකක (geriatric care units) ඇත්තේ දෙකක් පමණක් වන බැවින්, මෙරට සෞඛ්ය පද්ධතිය මෙවැනි විශාල පරිවර්තනයකට මුහුණ දීමට තවමත් සූදානම් නැත. වර්තමානයේ පවතින ක්ෂණික රෝගී සත්කාරක ප්රවේශයෙන් මිදී, වයස්ගත වන විට ඇතිවන රෝග පාලනය කිරීමේ ඒකාබද්ධ පද්ධතියකට මාරු විය යුතුය. නැතහොත් රෝහල්ගත කිරීම් වැඩිවීම, පෞද්ගලිකව දැරීමට සිදු වන වෛද්ය පිරිවැය ඉහළ යාම සහ වයස්ගත වැසියන්ගේ පලදායිතාව පහත වැටීම වැළැක්විය නොහැක.
මේ සඳහා ප්රාථමික සෞඛ්ය සේවා ව්යාප්ත කිරීමට, අක්රමික රෝග පාලනයට සහ ජ්යෙෂ්ඨ පුරවැසි පුනරුත්ථාපන කටයුතුවලට ඉලක්කගත ප්රතිපාදන වෙන් කළ යුතුය. සෞඛ්ය සේවකයන් පුහුණු කිරීම, ප්රජා මූලික සත්කාර සහ වැඩිහිටියන්ට දැරිය හැකි මිලකට සෞඛ්ය සේවා ලබා දීම මෙයට ඇතුළත් වේ. ඩිජිටල් සෞඛ්ය පද්ධති, සෞඛ්ය සාක්ෂරතා වැඩසටහන් සහ ඖෂධ සඳහා සහන ලබා දීමෙන් ජ්යෙෂ්ඨ පුරවැසියන්ගේ සෞඛ්යාරක්ෂාව තහවුරු කර, ඔවුන්ගේ ආර්ථික දායකත්වය වැඩි කරමින් සෞඛ්ය පිරිවැය නිසා දිළිඳුභාවයට පත්වීම වැළැක්විය හැක.
ප්රාදේශීය අසමානතා අවම කිරීම සහ සංවර්ධනය විමධ්යගත කිරීම
කාලගුණික අවදානම්වලට මුහුණ දීම සහ කුඩා ගොවීන්ගේ ආදායම ඉහළ නැංවීම සඳහා කෘෂි-ක්රියාවලි (agro-processing) සහ අගය එකතු කිරීමේ දාම (value-chains) වේගවත් කිරීම අත්යවශ්ය වේ. පසුගිය දශකය තුළ සමස්ත දකුණු ආසියාවේම කෘෂිකාර්මික සම්පූර්ණ සාධක පලදායිතාව (TFP - භූමිය, ශ්රමය සහ ප්රාග්ධනය යන සියලු යෙදවුම්වලට සාපේක්ෂව ලැබෙන අස්වැන්න) වසරකට සියයට 1.6 කින් වර්ධනය වෙද්දී, ශ්රී ලංකාවේ එම වර්ධනය පැවැතියේ වසරකට සියයට 0.3 ක් වැනි ඉතා මන්දගාමී මට්ටමකය. සීමිත ඉඩම් ප්රමාණය, පහත වැටෙන පලදායිතාව, ඉහළ යන පොහොර හා යෙදවුම් පිරිවැය, ශ්රම හිඟය, අස්වැන්න නෙළීමෙන් පසු සිදුවන හානිය, එල් නිනෝ වැනි කාලගුණික අවිනිශ්චිතතා සහ ගබඩා පහසුකම් නොමැතිකම වැනි යටිතල පහසුකම් අභියෝග මෙයට ප්රධාන ලෙස බලපා ඇත.
අස්වැන්න නෙළීමෙන් පසු සිදුවන හානිය අවම කිරීම සහ කෘෂි-ක්රියාවලි නූතනකරණය කිරීමෙන් ගොවි ලාබය සහ කාලගුණික ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව ඉහළ නැංවිය හැක. ඇසුරුම් කිරීම, වර්ග කිරීම, ගබඩා කිරීම, ශීතකරණ පහසුකම්, කල්තබා ගැනීම සහ සහතික කිරීමේ පහසුකම් සඳහා වන ආයෝජනවලට සහන ණය, අරමුදල් සහ බදු සහන ලබා දීම ප්රතිපත්තිමය වශයෙන් කළ යුතුය.
ගොවි සංවිධාන සහ සමූපකාර ශක්තිමත් කරමින්, ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදන එකතු කර, සමූහ සහතික ලබා ගැනීමටත්, වෙළෙඳපොළේ වැඩි බේරුම්කරණ බලයක් ලබා ගැනීමටත් රාජ්ය ආයෝජන යොමු කළ යුතුය. තවද, ශ්රී ලංකා යහපත් කෘෂිකාර්මික පටිපාටි (SL-GSP) සහතික ලත් ගොවීන්, කෙළින්ම සුපිරි වෙළෙඳසල්, අපනයනකරුවන් සහ කෘෂි කර්මාන්තශාලා සමග සම්බන්ධ කිරීමෙන් ගොවීන්ට තමන්ගේ නිෂ්පාදන සඳහා ඉහළ මිලක් සහ ස්ථාවර වෙළෙඳපොළක් ලබා ගැනීමට මග පෑදේ.
මෙරට වෙළෙඳපොළ ප්රවේශ පරතරය නැති කිරීමට නම් බස්නාහිර පළාතෙන් පිටත ප්රාදේශීය යටිතල පහසුකම් දියුණු කිරීම අත්යවශ්ය වේ. ශ්රී ලංකාවේ සමස්ත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 42 ක්ම උත්පාදනය කරන්නේ බස්නාහිර පළාත මගිනි. නිල සංඛ්යාලේඛනවලට අනුව බස්නාහිර පළාතෙන් නාගරික ලෙස සැලකෙන්නේ සියයට 20 ක් වැනි ප්රමාණයක් වුවද, ජන ඝනත්වය සහ යටිතල පහසුකම් පදනම් කරගෙන ප්රතිපත්ති අධ්යයන ආයතනය කළ ගණනය කිරීම්වලට අනුව එහි සැබෑ නාගරික ප්රතිශතය සියයට 61 කි. බස්නාහිර පළාතෙන් පිටත ශක්තිමත් ද්විතීයික නගර සහ කාර්මික කලාප නොමැති කම නිසා, අනෙකුත් ප්රදේශවල කර්මාන්තශාලා පිහිටුවීමට හෝ ව්යාපාර විමධ්යගත කිරීමට සමාගම් පෙළඹෙන්නේ නැත.
දක්ෂිණ අධිවේගී මාර්ගය සහ කොළඹ-කටුනායක අධිවේගී මාර්ගයේ සබඳතාව භාවිත කරමින්, ගම්පහ සහ කළුතර වැනි ද්විතීයික නගරවල ව්යාපාර ආරම්භ කිරීමට බදු සහන සහ අඩු දේපළ බදු ලබා දීමෙන් ව්යාපාර විමධ්යගත කළ හැකිය. එසේම හම්බන්තොට වරාය සහ ගුවන්තොටුපොළ, කොග්ගල සහ මිරිජ්ජවිල නිදහස් වෙළෙඳ කලාප පදනම් කරගෙන භූගෝලීය බදු සහන ලබා දෙමින් දකුණු පළාතේ ආර්ථිකය ප්රබල ලෙස උත්තේජනය කළ හැක.
මීට අමතරව, කොළඹ නගරයේ පවතින දැඩි වාහන තදබදයට පිළියමක් ලෙස සහ ප්රාදේශීය නගර වෙත ව්යාපාර යොමු කිරීම දිරිගැන්වීම සඳහා කොළඹ නගරයට ඇතුළු වන වාහනවලින් ‘‘තදබද ගාස්තුවක්” (congestion pricing) අය කිරීමේ යෝජනාව ක්රියාත්මක කළ හැක. මේ සඳහා වාහන තදබදයක් ඇති නොවන පරිදි, දැනට පෞද්ගලික රථගාලවල භාවිත වන ස්වයංක්රීය අංක තහඩු හඳුනාගැනීමේ (ANPR) කැමරා තාක්ෂණය කොළඹට ඇතුළු වන ප්රධාන මාර්ගවල සවිකළ හැකිය. එමෙන්ම අධිවේගී මාර්ගවල භාවිත වන E-Tags සහ GovPay, LankaQR වැනි ඩිජිටල් ගෙවීම් ක්රම සමග මෙය සම්බන්ධ කිරීමෙන්, දවසේ වේලාව සහ තදබදය අනුව වෙනස් වන පරිදි ගාස්තු අය කිරීමට පහසුවෙන්ම හැකියාව ලැබේ.
පුනර්ජනනීය බලශක්ති සංක්රමණය සහ ස්ථාවරත්වය
ශ්රී ලංකාවේ තරගකාරීත්වය ඉහළ නැංවීමට, බාහිර ආර්ථික පහරදීම්වලට ඔරොත්තු දීමට සහ හරිත ආර්ථික වර්ධනයක් ළඟා කර ගැනීමට පුනර්ජනනීය බලශක්තිය (Renewable Energy) වෙත මාරු වීම අත්යවශ්ය වේ. ශ්රී ලංකාවේ පුනර්ජනනීය බලශක්ති සංක්රමණය යෝජනාවලට පමණක් සීමා නොවී ප්රායෝගිකව ඉදිරියට ගොස් ඇතත්, බලශක්ති උත්පාදනය සිදුවන වේගයට සාපේක්ෂව එම විදුලිය පද්ධතියට ආග්රහණය කරගැනීමේ යටිතල පහසුකම් වර්ධනය වී නැත. විදුලි සම්ප්රේෂණ ධාරිතාව, වෙළෙඳපොළ සැලසුම්, මූල්යකරණ මාර්ග සහ ඩිජිටල් යටිතල පහසුකම් පවතින්නේ බලශක්ති උත්පාදනයට වඩා පසුපසිනි. 2030 වන විට අප බලාපොරොත්තු වන බලශක්ති ඉලක්ක සපුරාගැනීමේ වේගය තීරණය වන්නේ මෙම පරතරය පියවා ගන්නා ආකාරය මතය.
විදුලි සම්ප්රේෂණ ජාලය (transmission network)සඳහා කෙරෙන ප්රාග්ධන වියදම් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා, විදුලි ජාලය අනෙකුත් බලශක්ති අංශවලින් සහ සාමාන්ය රජයේ අයවැයෙන් නීතිමය, මෙහෙයුම් සහ මූල්යමය වශයෙන් ස්වාධීන කර වෙන් කළ යුතුය. නැතහොත් මධ්යකාලීන අයවැය රාමුව තුළ එය ආරක්ෂිත රාජ්ය ආයෝජනයක් ලෙස නම් කළ යුතුය. මීට අමතරව සාමාන්ය අයවැය සහන මත යැපෙනවා වෙනුවට, රාජ්ය ඇපකර සහිත විශේෂිත බහුපාර්ශ්වික මූල්ය පහසුකම් වෙත යොමු විය යුතුය. රාජ්ය මුදල් ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා, භාණ්ඩාගාරයට සිදුවන අනවශ්ය මූල්ය බර සීමා වන පරිදි පැහැදිලි විදුලි ගාස්තු සංශෝධන ක්රමවේදයක් ක්රියාත්මක කළ යුතුය.
වෙළෙඳපොළ විශ්වාසය ගොඩනැගීම සඳහා, බාහිර ආධාර දෙන්නන් මත පමණක් යැපෙන්නේ නැතිව, දේශීය අයවැය මගින්ම වෙළෙඳපොළ සැලසුම් තාක්ෂණික සහාය සඳහා මුදල් වෙන් කළ යුතුය. එමගින් රජයේ සැබෑ ප්රතිපත්තිමය උනන්දුව පෙන්නුම් කෙරේ. තවද, අයවැය ලේඛනයෙන් බලශක්ති සංක්රමණයේ නිශ්චිත කාලරාමුව ප්රකාශයට පත් කිරීමත්, විදුලිය මිලදී ගැනීමේ ගිවිසුම් (PPAs) මගින් සිදුවන දිගුකාලීන මූල්ය බැඳීම් සම්පූර්ණයෙන්ම විනිවිදභාවයෙන් යුතුව හෙළිදරව් කිරීමත් මගින් විදේශීය සහ දේශීය ආයෝජකයන්ගේ විශ්වාසය තවදුරටත් තහවුරු කළ හැකිය.
COMMENTS
Reply To:
Sisira - cb chds hcdsh cdshcsdchdhd