බුදු දහම සහ බෞද්ධ සංස්කෘතිය තුළ දන්සල (නොමිලේ ආහාර පාන හෝ වෙනත් දෑ පිරිනමන ස්ථානය) යනු උතුම් ආමිස දානයක් මෙන්ම සාමූහිකත්වයේ සංකේතයකි. දන්සල් පැවැත්වීමේ ඉතිහාසය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමාන සමය දක්වාම ඈතට දිවයයි.බුදු දහමට අනුව දන්සල් ආරම්භ වීම සහ එහි විකාශනය පිළිබඳ ඉතිහාස කතාව ප්රධාන අවධි කිහිපයක් ඔස්සේ හඳුනාගත හැකිය.
බුදුන් වහන්සේගේ සමය (භාරතීය පසුබිම)
බුදු දහමේ දන්සල් සංකල්පයේ මූලාරම්භය සිදු වූයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ මහා සංඝරත්නය උදෙසා රජවරුන්, සිටුවරුන් සහ සාමාන්ය ජනතාව සංවිධානය කළ මහා දානමය පින්කම්වලිනි.
අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා
බුදු සසුනේ මහා දායකයා වූ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා තමන්ගේ මාලිගය අසල නිතරම දිළිඳු, අසරණ, සහ මගී ජනතාව වෙනුවෙන් නිතිපතා ආහාර සැපයෙන ශාලාවක් (දන්සලක්) පවත්වාගෙන ගියේය. ඔහුට "අනාථපිණ්ඩික" (අසරණයන්ට පිඬු සිඟා දෙන්නා) යන නම පවා පටබැඳුනේ මේ හේතුවෙනි.
කොසොල් රජතුමාගේ අසදෘශ මහා දානය
පසේනදී කොසොල් රජතුමා බුදුන් වහන්සේ ප්රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සහ රටේ වැසියන්ට සති ගණනාවක් පුරා සිතාගත නොහැකි තරම් ඉහළින් සංග්රහ කරමින් පවත්වා ඇති මහා දානමය පින්කම, ඉතිහාසයේ සඳහන් වන විශාලතම දන්සල් සැණකෙළියක් බඳුය.
සංගීති සූත්රය සහ ධර්ම ග්රන්ථ
බුදුදහමේ "දාන ශාලා" (සල්) යනුවෙන් හැඳින්වුණේ මගීන්ට, ගිලනුන්ට සහ මහණ බමුණන්ට නවාතැන් හා ආහාර සපයන ස්ථානයි.
ශ්රී ලංකාවේ දන්සල් ඉතිහාසය
ශ්රී ලංකාවට බුදු දහම ලැබීමෙන් පසු ලාංකීය සංස්කෘතිය තුළ දන්සල ඉතා ඉහළ මට්ටමකින් සංවිධානය වීමට පටන් ගත්තේය. අනුරාධපුර සහ පොළොන්නරුව යුගවල රජවරුන් රාජ්ය අනුග්රහයෙන් මහා දන්සල් පවත්වා ඇත.
මහා මහින්ද රජතුමා සහ දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා
ලංකාවේ මුල්ම කාලයේ සිටම රජවරුන් විසින් මහාවිහාරය, අභයගිරිය වැනි මහා විහාර කේන්ද්ර කරගනිමින් දන්සල් පවත්වා ඇත.
මහාපාලි දන්සල (අනුරාධපුරය)
ලක්දෙරණේ නිල වශයෙන් ඉදිවූ විශාලතම සහ ප්රසිද්ධම රාජකීය දන්සල වන්නේ පළමුවන උපතිස්ස රජතුමා විසින් අනුරාධපුරයේ ඉදිකරන ලද "මහාපාලි දන්සල" යි. පසුව පැමිණි පළමුවන අග්ගබෝධි, කාශ්යප වැනි රජවරුන් මෙයට විශාල වශයෙන් ගම්වර සහ කුඹුරු පූජා කරමින් නඩත්තු කළහ. අදටත් අනුරාධපුරයේ දැකගත හැකි මහා ගල් ඔරුවලින් පැහැදිලි වන්නේ එදා භික්ෂූන් වහන්සේලා දහස් නමකට සහ දුරබැහැර සිට පැමිණි ජනතාවට මෙහි බත් සපයා ඇති ආකාරයයි.
පසුව පැමිණි පළමුවන අග්ගබෝධි, කාශ්යප වැනි රජවරුන් මෙයට විශාල වශයෙන් ගම්වර සහ කුඹුරු පූජා කරමින් නඩත්තු කළහ. අදටත් අනුරාධපුරයේ දැකගත හැකි මහා ගල් ඔරුවලින් පැහැදිලි වන්නේ එදා භික්ෂූන් වහන්සේලා දහස් නමකට සහ දුරබැහැර සිට පැමිණි ජනතාවට මෙහි බත් සපයා ඇති ආකාරයයි.
ගිලන් ශාලා සහ සතුන් උදෙසා දන්සල්
බුදු දහමේ ජීව අනුකම්පාව පෙරදැරි කරගෙන බුද්ධදාස රජතුමා වැනි පාලකයන් මිනිසුන්ට පමණක් නොව සතුන් උදෙසා ද ආහාර සහ බෙහෙත් දන්සල් (පශු රෝහල්) පවත්වා ඇත.
වර්තමාන දන්සල් සංස්කෘතිය
ඈත අතීතයේ රජවරුන් සහ සිටුවරුන් විසින් තනිව හෝ රාජ්ය මට්ටමින් කළ මෙම පින්කම, අද වන විට ශ්රී ලංකාවේ සාමාන්ය ජනතාව අතරට පැමිණ තිබේ.
විශේෂයෙන්ම වෙසක් සහ පොසොන් වැනි සුවිශේෂී පොහොය දිනවලදී, ගම් මට්ටමින් තරුණ සමිති සහ ප්රදේශවාසීන් එකතු වී බත්, රොටි, අයිස්ක්රීම්, කෝපි, සහ පාන වර්ග නොමිලේ ලබාදෙන්නේ අතීතයේ පටන් පැවත ආ "ආගන්තුක සත්කාරය" සහ "ත්යාගශීලී බව" නමැති බෞද්ධ පදනම මත පිහිටමිනි.
බුදු දහමට අනුව දන්සලක් යනු හුදෙක් බඩගින්න නිවන තැනක් පමණක් නොව, මිනිසුන් තුළ ඇති ලෝභකම (තණ්හාව) දුරු කර, පරිත්යාගශීලී බව සහ සමානාත්මතාවය වර්ධනය කරන උතුම් ආගමික කටයුත්තකි.
පූජ්ය මාතර විජයසීහ හිමි
මෙත් මුනි මහාසෑය, අලව්ව.
D.N.අභයවර්ධන
